Những Bước Chân Khai Phá: Hành Trình Của Những Người Việt Nam Đi Tiên Phong

Trong dòng chảy trầm hùng của hơn bốn ngàn năm lịch sử, dân tộc Việt Nam không chỉ viết nên những bản anh hùng ca giữ nước mà còn dệt nên một truyền thống hiếu học, sáng tạo và khí tiết hào sảng. Đó là tinh thần "khai sơn phá thạch", dám đi những bước chân đầu tiên trên những con đường chưa ai bước, dám thực hiện những hoài bão lớn lao để làm rạng danh tiên tổ và dựng xây bờ cõi.

Hôm nay, "Vũ trụ sách Mecobooks" xin mời các bạn cùng lật mở những trang sử rực rỡ ấy qua tập sách "Những người Việt Nam đi tiên phong" của tác giả Lê Minh Quốc (NXB Trẻ). Đây không chỉ là một tài liệu lịch sử, mà là ngọn lửa truyền cảm hứng về lòng tự tôn dân tộc và ý chí cách tân của những bậc tiền nhân kiệt xuất.

[SOURCE_IMAGE_1]

Lê Văn Hưu và Đặng Minh Khiêm: Những người giữ lửa cho linh hồn dân tộc

Trong tâm thức của một chuyên gia nghiên cứu văn hóa, tôi luôn cho rằng việc chép sử chính là cách bảo tồn linh hồn của một quốc gia. Hai vị đại trí thức Lê Văn Hưu và Đặng Minh Khiêm chính là những người đã tiên phong định hình diện mạo sử học nước nhà bằng cả tài năng và lòng trung chính.

Lê Văn Hưu – "Đại thủ bút" với ngòi bút sắc bén như gươm lạc
Sinh năm 1230, đỗ Bảng nhãn khi mới 17 tuổi, Lê Văn Hưu không chỉ là một thần đồng mà còn là vị "đại thủ bút đời Trần" – người đặt nền móng cho quốc sử với bộ Đại Việt sử ký (1272). Tinh thần tiên phong của ông nằm ở sự chính trực đến lẫm liệt. Ông không ngại dùng ngòi bút của mình để phê phán sai lầm của các bậc đế vương. Khi nói về việc vua Lý Thái Tổ tiêu tốn quá nhiều của cải xây chùa, ông đã thốt lên những lời đau xót cho muôn dân:

"Của không phải là trời mưa xuống, sức không phải là thần làm thay, há chẳng phải là vét máu mỡ của dân ư? Vét máu mỡ của dân có thể gọi là việc làm phúc được chăng?"

Ngay từ thuở thiếu thời, cốt cách hơn người của ông đã bộc lộ qua vế đối đáp thông minh với bác thợ rèn:

Bác thợ rèn: "Than trong lò, sắt trong lò, lửa trong lò, thổi phì phò đúc nên dùi vở."

Lê Văn Hưu: "Nghiên ở túi, bút ở túi, giấy ở túi, viết lúi húi mà đậu khôi nguyên."

Đặng Minh Khiêm – Người đưa sử nước Nam vào những vần xoay của thi ca
Tiến sĩ Đặng Minh Khiêm (sinh năm 1456) lại chọn một con đường khác để sử ta thấm sâu vào lòng người: Thể loại "vịnh sử". Với tác phẩm Việt giám vịnh sử tập, ông đã dùng 125 bài thơ để khen chê rạch ròi, giáo dục khí tiết cho hậu thế. Hãy nghe ông ngợi ca oai linh của Hai Bà Trưng:

"Sinh tiền dũng mãnh nêu Mai Lĩnh
Hiển thánh làm mưa lại có công
Dòng dõi Mê Linh dòng võ tướng
Nữ nhi liệu được mấy anh hùng?"

Thoại Ngọc Hầu: Dấu ấn khai sơn phá thạch trên dòng kinh phương Nam

Nếu Lê Văn Hưu tiên phong trong tư duy sử học, thì Nguyễn Văn Thoại (Thoại Ngọc Hầu) là biểu tượng cho tinh thần khai phá đất đai, bảo vệ biên cương bằng những công trình thủy lợi vĩ đại.

Kỳ tích từ sức người và tầm nhìn chiến lược
Không chỉ là một vị tướng dạn dày sương gió, Thoại Ngọc Hầu là nhà doanh điền kiệt xuất. Hai công trình để đời của ông là kênh Thoại Hà (1818) và kênh Vĩnh Tế (1819-1824). Để đào con kênh Vĩnh Tế dài gần 98.300m nối liền Châu Đốc đến Hà Tiên, ông đã huy động tới 80.000 dân binh Việt – Chân Lạp. Giữa vùng đất "dưới sông cá lội, trên rừng cọp um", ông đã nảy ra sáng kiến dùng "sào lửa" – đốt đuốc trên đầu sào cao trong đêm để giữ cho đường kênh luôn thẳng tắp.

Sự tiên phong này phải đổi bằng bao xương máu của những người nằm xuống nơi "mồ ba thước gởi thây cỏ lạ", như lời văn tế nghĩa trủng đầy bi thiết của ông. Nhờ đó, một chiến hào bằng nước đã hình thành, tạo lợi thế vô cùng về biên phòng, giao thông và thương mại: "Từ đây đường sông mới lưu thông, việc biên phòng, việc buôn bán đều được hưởng mối lợi vô cùng" (Đại Nam nhất thống chí).

Để ghi nhớ công đức "vạn đại danh lam" của ông, nhiều địa danh đã được đặt theo tên ông và gia đình:

• Thoại Sơn: Tên mới của Núi Sập để vinh danh ông.
• Thoại Hà: Dòng kênh mang tên người chỉ huy tài ba.
• Kinh Vĩnh Tế và Núi Vĩnh Tế: Được đặt theo tên phu nhân Châu Thị Vĩnh Tế để ghi nhận sự đồng lòng cùng chồng trong công cuộc mở cõi.

[SOURCE_IMAGE_10]

Cuộc cách tân nghệ thuật: Sức sống mới cho hồn cốt dân tộc

Tinh thần tiên phong còn lan tỏa mạnh mẽ trong lĩnh vực nghệ thuật, nơi các nghệ sĩ dám phá bỏ xiềng xích cũ để phản ánh hơi thở xã hội.

Tống Hữu Định và bình minh của Cải lương
Ông Tống Hữu Định (1869-?) chính là người đưa đờn ca tài tử sang trang mới với sáng kiến "ca ra bộ" từ bài Tứ đại oán. Nghệ sĩ từ chỗ ngồi ca đã bắt đầu đứng lên diễn bộ, tạo gạch nối quyết định hình thành sân khấu cải lương. Đặc biệt, hành động ông vận động trùng tu Văn Miếu Vĩnh Long không đơn thuần là việc xây dựng, mà là một hành động tiên phong giữ gìn văn hóa dân tộc trước sức ép của thực dân Pháp.

Nguyễn Đình Nghị và nỗ lực hiện đại hóa Chèo
Nghệ sĩ Nguyễn Đình Nghị (1886-1954) đã thực hiện một cuộc cách mạng cho "chèo sân đình", biến nó thành "chèo cải lương". Trong 20 năm, ông viết tới 60 vở chèo, sử dụng ngôn ngữ trau chuốt để giễu cợt, đả kích những thói hư tật xấu của xã hội thời bấy giờ như nạn cờ bạc, thuốc phiện hay thói nịnh hót "tây đen". Ông chính là người đặt nền móng cho chèo hiện đại, mang hơi thở cuộc sống vào thánh đường nghệ thuật dân gian.

[SOURCE_IMAGE_17]

Bảng tổng hợp: Những giá trị tiên phong tiêu biểu

| Nhân vật | Lĩnh vực tiên phong | Di sản tiêu biểu |
| :— | :— | :— |
| Lê Văn Hưu | Sử học | Đại Việt sử ký (1272) – Bộ quốc sử đầu tiên, đặt nền móng cho sử học chính thống. |
| Đặng Minh Khiêm | Văn học | Việt giám vịnh sử tập – Tập thơ vịnh sử quy mô và hệ thống đầu tiên. |
| Thoại Ngọc Hầu | Doanh điền | Hệ thống kênh Thoại Hà và Vĩnh Tế – Công trình thủy lợi, biên phòng vĩ đại. |
| Tống Hữu Định | Nghệ thuật sân khấu | Hình thức "ca ra bộ" – Gạch nối hình thành nghệ thuật Cải lương. |
| Nguyễn Đình Nghị | Nghệ thuật sân khấu | Chèo cải lương – Hiện đại hóa Chèo truyền thống gắn liền với đời sống xã hội. |

Bài học từ những người đi đầu và thông điệp từ Mecobooks

Nhìn lại hành trình của những người đi tiên phong, chúng ta nhận ra một sợi chỉ đỏ xuyên suốt: Đó là tinh thần tự chủ, ý thức dân tộc sâu sắc và khát vọng đổi mới không ngừng. Lê Văn Hưu tiên phong khai phá trí tuệ, Thoại Ngọc Hầu tiên phong khai phá đất đai, còn Tống Hữu Định và Nguyễn Đình Nghị lại tiên phong khai phá tâm hồn.

Tại Mecobooks, chúng tôi tin rằng đọc sách về những danh nhân tiên phong không chỉ để biết về quá khứ, mà để mỗi chúng ta tự hỏi: "Mình sẽ tiên phong điều gì cho thế hệ mai sau?". Tìm hiểu lịch sử chính là cách tốt nhất để nuôi dưỡng tư duy độc lập và lòng dũng cảm trong mỗi người trẻ hôm nay.

Trong số những nhân vật vĩ đại kể trên, ai là người để lại cho bạn ấn tượng sâu sắc nhất về tinh thần "khai sơn phá thạch"? Hãy cùng chia sẻ và thảo luận với cộng đồng yêu sách Mecobooks nhé!