[Mecobooks] Nam Việt Lược Sử: Hành trình tìm về cội nguồn văn hiến qua góc nhìn của cổ nhân

Trong dòng chảy không ngừng của dự án "Mecobooks – Vũ trụ sách", chúng tôi luôn nỗ lực tìm kiếm và phục dựng những giá trị tri thức bị thời gian che phủ. Cuốn "Nam Việt Lược Sử" xuất bản năm 1919 là một "viên ngọc quý" giúp độc giả hiện đại thấu cảm được tư duy sử học của các bậc trí thức cách đây hơn một thế kỷ. Đây không chỉ là một cuốn sách sử thông thường, mà là nhịp cầu nối liền hiện tại với những lát cắt chân thực về cội nguồn dân tộc qua lăng kính của người xưa.

Gặp gỡ tác giả Nguyễn Văn Mai và dấu ấn năm 1919

Tác giả của công trình này là cụ Nguyễn Văn Mai, người giữ chức vụ Instituteur principal và là Giáo sư Annamite (Professeur d’Annamite) tại trường Chasseloup-Laubat danh tiếng. Cuốn sách được xuất bản tại Sài Gòn vào năm 1919, giai đoạn giao thoa mạnh mẽ giữa nền học thuật truyền thống và tư duy mới từ phương Tây.

Một "kho báu" nhỏ nhưng vô cùng giá trị mà cụ Nguyễn Văn Mai đính kèm chính là bản kể đồng thời (synchronous table) giữa các đời vua Annam, vua Tàu và Lãng sa (Pháp). Đối với những nhà sưu tầm hay người yêu sử, bảng đối chiếu này giúp người đọc thoát khỏi cái nhìn đơn lập để đặt quốc sử vào bối cảnh toàn cầu. Cụ cũng thẳng thắn chia sẻ lý do tìm đến sử Tây: vì các bộ sử cũ của nước ta và Trung Hoa thường khá "sơ lược", chỉ tập trung vào binh biến hay chuyện nhà vua mà bỏ qua sự phát triển của văn minh, nông cơ và kỹ nghệ – những điều mà tư liệu của người Pháp ghi chép chi tiết hơn.

Tại sao chúng ta cần đọc Sử?

Ngay trong phần "Tiểu dẫn", tác giả đã đưa ra một quan niệm sâu sắc về giá trị của sử học: "Sử là truyện tích xưa, chỉ dẫn cội rễ một nước… là gương soi mình cho các đấng cầm quyền trị nước và nhân dân vậy". Sử học, theo cụ, chính là chiếc gương để vua chúa soi vào mà "tu cang kí", còn "nhơn dân" đọc để sửa mình, để "tề gia". Việc chép sử nhằm các mục tiêu thiết thực:

• Dẫn giải cội rễ: Giúp mỗi người dân hiểu rõ nguồn gốc quốc gia.
• Ghi chép sự tân hóa và hưng vong: Nhìn nhận lại sự tiến bộ của văn minh cũng như những lúc thịnh trị, loạn lạc.
• Lưu giữ văn hóa: Chép lại thói tục, đạo đức và sự giao thiệp ngoại bang qua các thời đại.

Tác giả cũng phân định rõ lịch sử thành hai thời kỳ: Đời thượng cổ (giai đoạn u minh, truyền khẩu, chưa có sử) và Đời chánh sử (bắt đầu khi có chữ nghĩa, văn minh và sách vở lưu truyền).

Dòng máu Việt: Sự giao thoa và tiếp biến

Về nguồn gốc dân tộc, "Nam Việt Lược Sử" ghi nhận người Annam thuộc một chi có gốc từ Tây Tạng (Thibet). Hành trình di cư trải qua Vân Nam, Quảng Tây, Quảng Đông trước khi dừng chân tại đất Bắc Kỳ. Quá trình hình thành dân tộc diễn ra qua hai giai đoạn "lai dòng" đặc trưng:

1. Lai lần đầu: Sự pha trộn giữa dòng người di cư với dân bản thổ gồm người Lào, người Chiêm Thành (Lâm Ấp) và người Chân Lạp sau những cuộc tranh phong giành đất.
2. Lai lần hai: Diễn ra từ đời nhà Tây Hán (năm 111 trước Chúa giáng sinh), khi người phương Bắc sang lập nghiệp, kết duyên cùng phụ nữ bản xứ, làm thay đổi cốt cách nguyên sơ nhưng vẫn giữ được bản sắc dân tộc không hề lạc mất.

Tam giáo đồng nguyên và Đạo của người Annam

Đời sống tâm linh của người Việt là sự hòa quyện của Tam giáo: đạo Nho (dạy luân lý), đạo Lão (từ Đạo Đức Kinh) và đạo Phật (từ Thiên Trúc truyền sang). Người Việt tiếp nhận cả ba nhưng vẫn giữ vững niềm tin nguyên thủy: lấy sự phụng thờ tự nhiên và tổ tiên làm gốc.

Điểm lại những cột mốc vàng son

Xuyên suốt tác phẩm, các triều đại được tái hiện với những chi tiết vô cùng sống động và đặc sắc.

Thời Hồng Bàng

Khởi đầu với nước Xích Quỷ, sau đó là nước Văn Lang của các đời Hùng Vương. Đây là thời kỳ của những tục lệ gắn liền với sông nước như tục vẽ mình để tránh thủy tộc xâm hại và việc đóng ghe thuyền có vẽ con mắt hình như cá để loài vật dưới nước tưởng là đồng loại. Đặc biệt, lịch sử bang giao ghi dấu sự kiện năm 110 trước giáng sinh, sứ giả nước ta khi về đã được ông Châu công Đáng tặng cho một cỗ xa có để cái địa bàn để chỉ hướng Nam, giúp sứ giả không lạc đường.

Thời thuộc Bắc

Giai đoạn này ghi dấu ấn của những vị quan như Tích Quang, Nhâm Diên – những người dạy dân làm ruộng, trồng dâu nuôi tằm. Tuy nhiên, sự khắc bạc của quan lại phương Bắc đã dẫn đến cuộc khởi nghĩa hào hùng của Hai Bà Trưng năm 39 sau Công nguyên.

Kỷ nguyên Độc lập (Đinh – Lê – Lý – Trần)

• Nhà Đinh: Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân, đặt tên nước là Đại Cồ Việt, dùng vạc dầu và thú dữ để răn đe kẻ hung hăng, giữ nghiêm phép nước.
• Nhà Tiền Lê: Lê Đại Hành đánh thắng quân nhà Tống, bình định Chiêm Thành. Ngược lại, Lê Ngọa Triều bị lịch sử phê phán bởi sự độc ác và dâm dục.
• Nhà Lý: Thời kỳ thái bình thịnh trị. Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long, Lý Thánh Tông đổi tên nước thành Đại Việt. Đây là triều đại sùng đạo Phật, mở khoa thi chọn người tài và có vị tướng Lý Thường Kiệt oai hùng.
• Nhà Trần: Giai đoạn rực rỡ với ba lần kháng chiến chống quân nhà Nguyên (Mông Cổ). Đây cũng là lúc bộ "Đại Việt Sử Ký" của Lê Văn Hưu được biên soạn năm 1247. Một chi tiết thú vị là tục xăm hình rồng nơi bắp chân vốn có từ thời Hùng Vương đã chính thức bị xóa bỏ từ đời vua Trần Anh Tông.

Nhà Hồ và bài học về lòng dân

Tác giả ghi nhận những cải cách của Hồ Quý Ly tại Tây Đô như việc ban hành giấy bạc. Tuy nhiên, nhà Hồ đã thất bại thảm hại trước quân nhà Minh. Bài học đắt giá ở đây chính là chiến thuật tuyên truyền của đối phương: binh lính nhà Hồ khi nghe quân nhà Minh phao tin "diệt Hồ để lập lại nhà Trần" thì đã lầm tưởng là thật mà buông bỏ khí giới, dẫn đến cảnh mất nước.

Không chỉ là chuyện binh đao: Những giá trị văn hóa bền vững

"Nam Việt Lược Sử" đặc biệt trân trọng những giá trị về dân sinh và học vấn:

• Phát triển nông – công nghiệp: Nghề dệt tơ lụa phát triển mạnh từ đời nhà Lý. Việc đắp đê ngăn lũ trên sông Nhị Hà cho thấy tầm nhìn về quản lý thủy lợi.
• Giáo dục: Việc lập Hàn lâm viện, mở khoa thi tiến sĩ là minh chứng cho tinh thần trọng sĩ của cha ông.
• Đời sống tinh thần: Sự bao dung của Tam giáo và sự gìn giữ các tục lệ như xăm mình (cho đến khi bị bãi bỏ) hay vẽ mắt thuyền.

Khép lại trang sách, mở ra niềm tự hào

Cuốn sách của cụ Nguyễn Văn Mai để lại cho độc giả Mecobooks những bài học quý báu:

1. Hiểu về cội nguồn để trân trọng bản sắc: Nhận diện đúng quá trình "lai dòng" và sự tiếp biến văn hóa để thấy được sức sống mãnh liệt của dân tộc.
2. Lấy gương xưa để răn mình: Hiểu rõ rằng lòng dân mới là gốc của sức mạnh quân sự, như bài học từ sự sụp đổ của nhà Hồ.
3. Tầm quan trọng của việc ghi chép sử liệu: Học sử không chỉ là nhớ mốc thời gian, mà là thấu hiểu tiến trình văn minh và đạo đức của tiền nhân.

Mecobooks hy vọng rằng, qua bài viết này, bạn sẽ cảm nhận được tâm huyết của một vị giáo sư từ thế kỷ trước. Hãy cùng chúng tôi tìm đọc "Nam Việt Lược Sử" để thêm tự hào về một hành trình nghìn năm văn hiến.